Storingen herkennen aan geluid en trilling

Een goede monteur hoort een storing aankomen voordat de machine stilvalt. Dat klinkt als koffiedik kijken, maar het is het niet. Je oren en je hand op de kast vertellen je vaak meer dan een dure sensor. Ik heb monteurs meegemaakt die bij het binnenlopen van de hal al zeiden: “die lager is op”. Puur op geluid. Dat is geen magie, dat is ervaring plus weten waar je op moet letten. In dit stuk laat ik je zien welke geluiden en trillingen ergens op wijzen, en hoe je er een gewoonte van maakt om ze op te merken voordat het te laat is.

Waarom geluid en trilling zo veel verklappen

Een draaiende machine hoort een vast geluid te maken. Een gelijkmatige brom, een constant ritme. Op het moment dat er iets verandert in dat geluid, verandert er iets in de machine. Slijtage, speling, een onbalans of een tekort aan smering. Trilling werkt hetzelfde. Een lager dat begint te slijten gaat trillen op een manier die je met je hand voelt, lang voordat het vastloopt. Het mooie is dat je hier geen apparatuur voor nodig hebt om te beginnen. Je oren, je handen en je aandacht zijn je eerste meetinstrumenten.

De klassieke geluiden en wat ze betekenen

• Een gierend of piepend geluid: vaak een riem die slipt of een lager zonder smering.
• Een gelijkmatig gebrom dat luider wordt: een lager dat begint te slijten.
• Een tikkend of kloppend geluid op het ritme van de draaisnelheid: speling, een losse bout of een beschadigde tand.
• Een ratelend geluid: een ketting die te slap staat of een tandwiel met slijtage.
• Een fluitend geluid bij pneumatiek: een luchtlek dat je capaciteit en je energierekening opvreet.

Let op: het gaat om verandering. Een machine die altijd een beetje zoemt, is prima. Diezelfde machine die vorige week nog stil was en nu zoemt, vraagt aandacht.

Trilling voelen en herkennen

Leg je hand plat op het lagerhuis of de motorkast als de machine draait. Voel je een gelijkmatige, fijne trilling, dan is er meestal weinig aan de hand. Voel je een grove, onregelmatige bons of een trilling die met de tel meepompt, dan is er onbalans of speling. Een klassieker is de scheefstaande as of de losgeraakte koppeling. Die geeft een trilling die je tot in de vloer voelt. Ik gebruik zelf vaak een lange schroevendraaier: het handvat tegen mijn oor, de punt op het lagerhuis. Dan hoor je het inwendige geluid van het lager veel duidelijker. Een oud trucje, maar het werkt nog steeds.

Smering is vaak de eerste verdachte

Een groot deel van de geluiden die ik tegenkom, komt neer op smering. Te weinig, te veel, of het verkeerde middel. Een lager dat piept, schreeuwt meestal om vet. Maar er blind een volle spuit in pompen is net zo fout, want te veel vet geeft juist warmte en weerstand. Hoeveel en hoe vaak je moet smeren heb ik apart uitgelegd in lagers smeren: hoeveel vet en hoe vaak. Lees dat erbij, want fout smeren veroorzaakt net zo goed storingen als niet smeren.

Van luisteren naar een vaste routine

Het probleem met luisteren is dat het vergeten wordt zodra het druk is. Maak er daarom een vast onderdeel van je ronde van. Loop elke ochtend, voordat de productie op volle toeren draait, langs je belangrijkste machines. Vijf minuten. Luister, leg je hand erop, ruik of er niets warm loopt. Noteer wat afwijkt. Dit past precies in de omslag van reactief naar gepland werken die ik beschrijf in van reactief naar preventief onderhoud.

Leg een geluidsnulmeting vast

Neem met je telefoon een korte opname van een machine die goed draait. Dat is je referentie. Twijfel je later of een geluid nieuw is, dan vergelijk je gewoon. Dit klinkt simpel, maar het maakt het verschil tussen “ik denk dat het anders klinkt” en “het is aantoonbaar veranderd”. Zeker als er meerdere mensen aan dezelfde machine werken, is zo’n referentie goud waard.

Koopadvies: meet eerst, koop dan gericht

Wil je verder dan oren en handen, dan zijn er hulpmiddelen. Maar koop niet blind. Meet eerst een paar weken met een simpele stethoscoop voor monteurs (10 tot 30 euro) of een goedkope trillingsmeter, en kijk of je met de hand al genoeg opvangt. Pas als je merkt dat je vroeger of preciezer wilt kunnen ingrijpen, stap je over naar een vibratiepen of een warmtebeeldcamera. Een fatsoenlijke handmatige trillingsmeter kost tussen de 100 en 500 euro, een warmtebeeldcamera voor industrieel gebruik begint rond de 300 euro. Koop dit bij een leverancier van meet- en onderhoudsgereedschap, niet bij een algemene webshop, want daar krijg je advies over het juiste meetbereik voor jouw machines. En let op: een dure meter zonder iemand die de waarden kan lezen, is weggegooid geld. Begin bij het opleiden van je oren.